Yedek Parça Kâr Oranı Hesaplama: Oran mı, Marj mı?
Yedek parçada kâr oranı ile kâr marjı farkı, tek örnek, dönüşüm tablosu, pahalıya patlayan hata, yuvarlama, KDV ve maliyet değişince fiyat güncelleme.
Fatih Bilgiç · · 5 dk okuma
“Yedek parçaya yüzde 30 koyuyorum” ile “yedek parçadan yüzde 30 kazanıyorum” aynı cümle gibi duyulur. Değildir; ikisi arasındaki fark, birçok tamirhanenin kazandığını sandığı ama hiç görmediği paradır. İlk cümle bir kâr oranını, ikincisi bir kâr marjını anlatır. Bu rehberde farkı tek bir parça ve iki rakamla gösteriyor, küçük bir dönüşüm tablosu veriyor ve parça fiyatlarını, aklınızdaki yüzdeyle raporlarınızdaki yüzde aynı çıkacak şekilde nasıl belirleyeceğinizi anlatıyoruz. Rakamlar yalnızca hesabı göstermek için verilmiş örneklerdir, öneri değildir: hangi yüzdenin doğru olduğu sizin giderlerinize ve pazarınıza bağlıdır.
Kâr oranı ve kâr marjı: aynı kârın iki ifadesi
İki rakam da aynı kârdan başlar: satış fiyatı eksi alış fiyatı. Fark, bu kârı neye böldüğünüzdedir.
- Kâr oranı, kârın alış fiyatına yüzdesidir; yani alış fiyatının üstüne ne kadar eklediğinizi gösterir. Sorusu şudur: “Ödediğimin üstüne ne kadar koyuyorum?”
- Kâr marjı, kârın satış fiyatına yüzdesidir. Sorusu şudur: “Müşterinin ödediği paranın ne kadarı bende kalıyor?”
Kâr oranı alış tarafından, kâr marjı satış tarafından bakar. Satış fiyatı her zaman alış fiyatından yüksek olduğu için, aynı parçada kâr marjı her zaman daha küçük rakamdır. Bu yazıda iki terimi hep bu anlamlarıyla kullanıyoruz ve birbirinin yerine koymuyoruz.
Bir parça, iki rakam
Bir parçayı KDV hariç 100’e alıp 130’a satıyorsunuz. Kâr 30’dur.
- Kâr oranı: 30 ÷ 100 = yüzde 30.
- Kâr marjı: 30 ÷ 130 = yüzde 23,08.
Aynı parça, aynı kâr, iki doğru cevap. İkisi arasında geçiş için formüller şunlardır:
- Kâr marjı = kâr oranı ÷ (100 + kâr oranı) × 100
- Kâr oranı = kâr marjı ÷ (100 − kâr marjı) × 100
| Alışın üstüne kâr oranı | Alışı 100 olan parçanın satış fiyatı | Satış fiyatı üzerinden kâr marjı |
|---|---|---|
| %20 | 120 | %16,67 |
| %25 | 125 | %20 |
| %30 | 130 | %23,08 |
| %50 | 150 | %33,33 |
| %100 | 200 | %50 |
Pahalıya patlayan karıştırma
Sorun, hedef kâr marjı olarak konup fiyat kâr oranıyla hesaplandığında başlar. Diyelim ki giderlerinizi karşılamak için parçaların satış fiyatının yüzde 30’unu bırakması gerektiğini hesapladınız. Tezgâhta biri 100 olan alış fiyatının üstüne yüzde 30 ekliyor: 130.
Satış fiyatının yüzde 30’unu elinizde tutmak için parçayı 100 ÷ (1 − 0,30) = 142,86’ya satmanız gerekir. Yüzde 30 kâr marjı veren kâr oranı yüzde 42,86’dır, yüzde 30 değil. Tek parçada fark 12,86’dır. Bir yıllık parça alımına yayıldığında bu, plan ile kasadaki para arasındaki farktır.
İndirimde de aynı tuzak vardır. 130’luk parçaya yüzde 10 indirim yapmak fiyattan 13 düşer ve bu 13’ün tamamı 30’luk kârdan çıkar. İndirim onda bir gibi duyuldu; ama o parçadan kazandığınızın beşte ikisinden fazlasına mal oldu.
Hangisini kullanmalı?
İkisini de kullanın, her biri kendi işi için ve “yüzde kaç” derken hangisini kastettiğinizi mutlaka söyleyin:
- Fiyat belirlemek için kâr oranı. Parça geldiğinde alış fiyatını bilirsiniz; üzerine eklemek satış fiyatına ulaşmanın doğal yoludur.
- Sonuçları okumak için kâr marjı. Raporlar satıştan başlar. “Parça cirosunun ne kadarı kâr?” sorusu bir kâr marjı sorusudur.
İşçilik saat ücreti de belirliyorsanız aynı mantık orada da geçerlidir; işçilik saat ücreti nasıl belirlenir rehberimiz, başabaş ücrete kâr eklemek için kâr marjı formülünü kullanır.
Her parçaya tek kâr oranı uymaz
Bütün raf için tek yüzde hatırlaması kolaydır ama iki uçta da yanlıştır. Çok ucuza alınan bir fiyuz (sigorta), sipariş, depolama ve elleçleme payını yüzde 30 ile taşıyamaz; aynı yüzde 30 ile satılan bir turbo ise müşterinin bir dakikada başka yerde bulacağı fiyatın üstüne çıkabilir. Bu yüzden çoğu tamirhane tek rakam yerine birkaç kuralla çalışır:
- Alış aralığına göre: ucuz parçada yüksek, pahalı parçada düşük kâr oranı.
- Kategoriye göre: filtre, silecek gibi hızlı dönen bakım kalemleri; yavaş dönen, hacimli parçalardan ayrılır.
- Markaya göre: tedarikçi koşulları ya da rekabet farklıysa.
- İstisnaya göre: iyi bildiğiniz birkaç ürün kendi yüzdesiyle.
Baktam’da kâr yüzdesi alışın üstüne eklenen bir kâr oranıdır: satış fiyatı = alış × (1 + kâr yüzdesi ÷ 100). İşletme için varsayılan bir yüzde, marka, kategori ve alış aralığına göre kurallar ve tek bir ürüne özel yüzde belirleyebilirsiniz. Her ürün için en özel ayar geçerli olur: önce ürünün kendi yüzdesi, sonra eşleşen ilk kural, sonra varsayılan. Ürün formunda alış, kâr yüzdesi ve satış fiyatı birbirine bağlıdır; birini yazınca diğerleri görünür.
Yuvarlama ve KDV
Hesaplanan fiyatlar nadiren düzgün çıkar: 100 × 1,4286 = 142,86 ve teklifte kimse bu rakamı görmek istemez. Tezgâhtaki iki kişi aynı fiyatı bulsun diye sabit bir yöntemle yuvarlayın. Yaygın tercihler en yakın tam sayı, en yakın 5 ya da 10 veya 9 ile biten fiyatlardır. Baktam’da bunlardan birini bir kez seçersiniz ve hesaplanan her fiyata uygulanır; fiyatları yuvarlamadan da bırakabilirsiniz.
Hesabı KDV hariç yapın. Alış fiyatı, KDV hariç ödediğiniz tutardır ve kâr oranı bunun üzerine uygulanır. Müşteriye KDV dahil fiyat gösteriyorsanız, yuvarlama müşterinin gördüğü tutara, yani KDV eklendikten sonraki rakama uygulanmalıdır.
Parçacı fiyatı değiştirince
Kâr oranı ancak arkasındaki alış fiyatı güncelse sizi korur. Parçacı fiyat artırır, sizin satış fiyatlarınız yerinde kalırsa, kimse karar vermeden kâr oranınız erir. İki alışkanlık bunu önler:
- Alış fiyatını mal girişinde güncelleyin, yıl sonunda değil.
- Fiyatları parça parça değil, toplu güncelleyin. Bir kategori, bir marka ya da tüm listeyi seçin, eski ve yeni fiyatların önizlemesine bakın, sonra uygulayın.
Baktam’ın toplu fiyat güncellemesi böyle çalışır: önce önizleme, sonra uygulama; sonuç istediğiniz gibi değilse geri alma. Kurallarınızı uygulayabilir, tek bir sabit yüzde verebilir ya da mevcut satış fiyatlarını bir yüzde kadar artırabilirsiniz. Bunu açtığınız ürünlerde alış fiyatı değişince satış fiyatı kendiliğinden yeniden hesaplanır; bu varsayılan olarak kapalıdır, yani fiyatlar sessizce oynamaz. Alış fiyatını ve kâr yüzdelerini yalnızca işletme sahibi ve yöneticiler görür; usta ve kasiyer görmez. Parça, mal girişi ve stok seviyesinin nasıl yönetildiği stok takibi sayfasında ve servis stok takibi rehberimizde anlatılıyor.
Sık yapılan hatalar
- “Yüzde” deyip neyin yüzdesi olduğunu söylememek. Tamirhanede şunu netleştirin: fiyatlar alışın üstüne kâr oranıyla belirlenir, sonuçlar satış üzerinden kâr marjıyla okunur.
- KDV dahil fiyat üzerinden hesap yapmak. KDV sizin paranız değildir; hem alıştan hem satıştan çıkarın.
- Nakliye ve küçük giderleri unutmak. Kargo ayrıca faturalanıyorsa parçanın alış maliyetine aittir.
- Sistemde eski alış fiyatı kalması. Geçen yılın alış fiyatı üstüne konan kâr oranı, bugünün fiyatına yapılmış indirimdir.
- İndirimi kâr oranı düşüncesiyle vermek. İndirimin fiyata değil, kâra ne yaptığına bakın.
Fiyat, stok ve iş emri birbirine aittir: fiyatladığınız parça, iş emrine giden parçadır. Kabulden teslime bunların nasıl bağlandığını araç servis takip programı sayfasında görebilirsiniz.